اقتصادسبز آنلاین: طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان که با هدف مقابله با قاچاق، رانت و افزایش شفافیت در زنجیره توزیع اجرا شد، نهتنها به بهبود کیفیت نان منجر نشده، بلکه به گواه فعالان این حوزه، بستر تازهای برای تخلفات گستردهتر ایجاد کرده است. اکنون با گذشت نزدیک به دو سال از آغاز این طرح، نه مردم رضایت دارند، نه نانوایان، و نه حتی مسئولان.
طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان، در اردیبهشت ۱۴۰۱ بهطور رسمی کلید خورد؛ با این هدف که از طریق نصب کارتخوانهای هوشمند در نانواییها، میزان یارانهای که برای آرد مصرفی هر نانوایی اختصاص داده میشود، رصد شده و جلوی قاچاق آرد گرفته شود. با این حال، در عمل، این طرح بیش از آنکه ابزاری برای کنترل و شفافسازی باشد، به دریچهای تازه برای دور زدن قانون تبدیل شد.
تخلفات گسترده؛ از کارتکشی صوری تا نانِ بیکیفیت
در گزارشهای میدانی از نقاط مختلف، نمونههایی از تخلفات پرتکرار در نانواییها به چشم میخورد؛ از کارت کشیدن برای دو عدد نان و تحویل یک نان، تا کوچک شدن چانهها، کاهش وزن نانها و افت کیفیت محسوس در تولید. علت اصلی این تخلفات، به گفته نانوایان، عدم تناسب نرخ مصوب نان با هزینههای تولید است. در واقع، چون قیمت نان واقعی نیست و یارانه به حساب نانوا و نه مردم پرداخت میشود، نانوا چارهای جز تأمین منافع خود از راههای غیررسمی نمیبیند. نتیجه این وضعیت، نارضایتی عمومی و افزایش روزافزون تخلفات است.
نرخ فعلی نان بهگونهای است که حتی با وجود یارانه، هزینههای جانبی نانوایان را پوشش نمیدهد. این شکاف باعث شده نانواها برای بقا، به تخلفات گوناگون روی بیاورند. مردمی که گمان میکردند با اجرای این طرح نان باکیفیتتری دریافت خواهند کرد، حالا با گرانفروشی، کمفروشی و بیکیفیتی نان مواجهاند. در همین حال، اتحادیههای نانوایی بارها خواستار آزادسازی قیمت نان و پرداخت مستقیم یارانه به مردم شدهاند.
کریم سبزیان، اولین تولیدکننده آرد کامل در کشور و کارشناس حوزه آرد و نان، در گفتوگو با خبرنگار ما با انتقاد از ساختار فعلی طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان، این طرح را ناکارآمد در مقابله با قاچاق آرد و ارتقای کیفیت نان دانست و تأکید کرد که آزادسازی قیمت آرد و پرداخت مستقیم یارانه به مردم، تنها راه اصلاح نظام فعلی است.
وی در این گفتوگو اظهار کرد: در ابتدای اجرای طرح هوشمندسازی، امکان کنترل حدود ۳۰ تا ۴۰ درصدی قاچاق آرد وجود داشت، اما به مرور، مسیرهای دور زدن این طرح توسط عواملی که من ترجیح میدهم نامی از آنها نبرم، شناسایی شد. این عوامل توانستند با دور زدن کارخانهها، منافع خود را تأمین کنند.
سبزیان با اشاره به سودجوییهای صورتگرفته در فرآیند توزیع یارانه آرد، ادامه داد: در حال حاضر، مشاهده میشود که در برخی نانواییها، در حالیکه در کارتخوان به اندازه 2 نان کارت کشیده میشود، تنها یک عدد نان به مشتری تحویل داده میشود. این روند به این معناست که نانوا دو برابر یارانه از دولت دریافت میکند، بدون آنکه محصول واقعی به آن میزان تحویل داده باشد. در واقع، این فرآیند عملاً منجر به از بین رفتن شفافیت در بازار شده است.
وی افزود: زمانی که منافع مالی نانوا در میان باشد، کمفروشی صورت میگیرد و در نتیجه، کیفیت نان دیگر برای او اهمیتی ندارد. چرا که در سیستم فعلی، کیفیت نان سودآور نیست.
این کارشناس حوزه آرد و نان با اشاره به تفاوت شدید قیمت میان آرد یارانهای و آزاد، خاطرنشان کرد: وقتی در بازار بین قیمت یک کیسه آرد ۵۰ هزار تومانی و یک کیسه یک میلیون تومانی اختلاف ۹۵۰ هزار تومانی وجود دارد، بدیهی است که زمینه برای فساد فراهم میشود. بنابراین، طرح هوشمندسازی نهتنها کیفیت نان را افزایش نداده، بلکه منجر به ایجاد رانت و قاچاق گسترده شده است.
وی در ادامه تأکید کرد: تنها راه اصلاح این وضعیت، واگذاری آرد و نان به بازار آزاد و پرداخت مستقیم یارانه به حساب مردم است. در این صورت، مردم قدرت انتخاب خواهند داشت که از کدام نانوایی خرید کنند و نانوایان نیز برای جلب رضایت مشتری به سمت تولید نان باکیفیت خواهند رفت.
سبزیان توضیح داد: در الگوی پیشنهادی من، نان ممکن است گرانتر شود، اما چون پیش از آن یارانه مستقیم به مردم پرداخت شده، این افزایش قیمت در توان اقتصادی آنان لحاظ شده است. از سوی دیگر، در چنین شرایطی، آردی برای قاچاق وجود نخواهد داشت، چراکه نانوا صرفاً به میزان نیاز خود و از کارخانهای که بتواند بهترین آرد را ارائه دهد، خرید خواهد کرد.
وی افزود: در نتیجه، کارخانههای آرد نیز به سمت خرید گندم باکیفیتتر و ارتقای سطح تولید خود حرکت میکنند. این مسیر، مسیر اصلاح طبیعی بازار است که از طریق رقابت، کیفیت را تضمین میکند.
این کارشناس حوزه آرد و نان و نخستین تولیدکننده آرد کامل در کشور، با اشاره به ناکارآمدی طرحهای حمایتی و یارانهای در نظام توزیع نان، تأکید کرد که تنها راهکار مؤثر برای ارتقای کیفیت نان، آزادسازی قیمت آرد و فروش نان بهصورت کیلویی است.
وی در ادامه اظهار کرد: در حال حاضر، به دلیل تخصیص سهمیه، بازار آرد و نان بهصورت سهمبندی بین عدهای خاص تقسیم شده است؛ افرادی که توانایی و نفوذ لازم را برای سهمخواهی در حوزه نانوایی یا آسیابانی دارند. این موضوع باعث شده تا بسیاری از فعالان واقعی این حوزه، به مرور از چرخهی فعالیت خارج شوند.
سبزیان با تأکید بر اینکه بازار رقابتی موجب حذف سودجویان میشود، ادامه داد: اگر بازار به سمت رقابت واقعی حرکت کند، تعداد آسیابانان و نانواییها در سراسر کشور کاهش خواهد یافت و تنها کسانی در این حوزه باقی میمانند که نانوا و آسیابان واقعی هستند و محصول باکیفیت به مردم ارائه میدهند.
او در تبیین راهکار اصلاح وضعیت موجود تصریح کرد: آزادسازی قیمت تنها راه واقعی ارتقای کیفیت نان است. وقتی این اتفاق بیفتد، دیگر نیازی به نظارتهای سنگین بر کیفیت وجود ندارد؛ بلکه صرفاً نظارت بر گرانفروشی مثل سایر کالاها کفایت میکند.
سبزیان افزود: در صورت آزاد شدن قیمت نان، بهتر است فروش نان بهصورت کیلویی انجام شود. با این شیوه، مردم دقیقاً میدانند که قیمت هر کیلو نان سنگک، بربری یا هر نوع دیگر چقدر است. وقتی نان به شکل کیلویی عرضه شود، امکان کمفروشی و گرانفروشی هم از بین میرود. چون مشتری بهجای تشخیص وزن تقریبی یک قرص نان، مستقیماً با ترازو و عدد سروکار دارد و قیمتگذاری دقیق و شفاف میشود.
وی در پایان تصریح کرد: این بهترین روش است که هم کیفیت را تأمین میکند، هم از تضییع حقوق مشتری جلوگیری میکند. تنها در این حالت است که نانوا انگیزه دارد نان باکیفیتتر تولید کند و مصرفکننده نیز قدرت انتخاب بیشتری خواهد داشت.
طرح هوشمندسازی نان، بهرغم نیت اولیهاش، در عمل نتوانست اهداف خود را محقق کند. اکنون زمان آن رسیده که سیاستگذار به جای مداخلات ناکارآمد، به اصل مسئله بازگردد، انتخاب را به مردم واگذار کند، رقابت را در بازار آزاد نان برقرار سازد و با پرداخت مستقیم یارانه، از حقوق مصرفکننده و تولیدکننده بهطور همزمان صیانت کند.
